मानवी विकास आणि सामाजिक परिवर्तनाचा कणा: चांगले शिक्षण विरुद्ध वाईट शिक्षण – एक चिकित्सक विश्लेषण

प ुण्यातील सदाशिव पेठेतल्या एखाद्या जुन्या वाड्याच्या ओसरीवर बसून किंवा कोथरुडच्या एखाद्या चकचकीत कॅफेमध्ये कॉफी पिताना जर आपण 'शिक्षणा'वर चर्चा सुरू केली, तर अर्ध्या तासात 'काय सांगता राव, हल्लीच्या पोरांना साधी बेरीज येत नाही' पासून ते 'आता सगळं एआय (AI) करणार, मग पोरांनी करायचं काय?' इथपर्यंत मजल जाते. 'उत्तम शिक्षण' म्हणजे काय, हा प्रश्न तसा जुनाच आहे, पण त्याचे उत्तर मात्र काळानुसार बदलत गेले आहे. महाराष्ट्राच्या मातीत महात्मा फुले आणि सावित्रीबाईंनी शिक्षणाची जी मुहूर्तमेढ रोवली, तिथपासून ते आजच्या 'चॅटजीपीटी' (ChatGPT) युगापर्यंतचा प्रवास हा केवळ माहितीचा नाही, तर जाणिवांचा प्रवास आहे .

आजच्या या सखोल विश्लेषणामध्ये आपण केवळ शिक्षण क्षेत्रातील आकडेवारीवर नजर टाकणार नाही आहोत, तर 'चांगले शिक्षण' आणि 'अधोगतीचे शिक्षण' यातील पुसट होत चाललेली रेषा शोधण्याचा प्रयत्न करणार आहोत. हा लेख वाचताना तुम्हाला कदाचित स्वतःच्या शालेय जीवनाची आठवण येईल किंवा आपल्या मुलांच्या भविष्याची काळजी वाटेल. पण काळजी नको, आपण यातून काही ठोस मार्ग शोधणार आहोत. 'पुणेरी' ढंगात सांगायचे तर, हा लेख म्हणजे शिक्षणाचा केवळ 'बाजार' मांडणारा मजकूर नाही, तर तो 'बझार उठलेल्या' शैक्षणिक मानसिकतेतून बाहेर पडण्यासाठीचा एक मार्गदर्शक आहे.

१. शिक्षणाची मूळ संकल्पना: माहितीचा ढीग की प्रज्ञेचा अविष्कार?

शिक्षण ही मानवी अस्तित्वाचा अविभाज्य भाग आहे. ती केवळ शाळा-कॉलेजांपुरती मर्यादित नसून, ती एक निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे जी व्यक्तीचा दृष्टिकोन बदलते आणि तिला 'स्व-ओळख' मिळवून देते. महाराष्ट्राच्या वैचारिक परंपरेत शिक्षणाला'वाघिणीचे दूध'म्हटले गेले आहे. याचा अर्थ असा की, जो हे दूध प्राशन करेल, तो अन्यायाविरुद्ध गुरगुरल्याशिवाय किंवा संघर्ष केल्याशिवाय राहणार नाही. पण आजचे शिक्षण घेऊन आपला तरुण खरोखर 'गुरगुरतोय' की केवळ पदव्यांचे गठ्ठे घेऊन नोकरीच्या रांगेत निमूटपणे उभा आहे?

खरे तर, शिक्षण म्हणजे केवळ माहितीचे संकलन नव्हे. माहिती तर आज गुगलवर एका क्लिकवर उपलब्ध आहे. मग शाळेत जाऊन काय करायचे? शिक्षणाचे खरे काम आहे 'प्रज्ञा' जागृत करणे. प्रज्ञा म्हणजे काय, तर उपलब्ध माहितीचा योग्य वापर करून चांगल्या आणि वाईटातील फरक ओळखण्याची क्षमता. महात्मा जोतिराव फुले यांनी १८७३ मध्ये जेव्हा शिक्षणाचा विचार मांडला, तेव्हा त्यांचा उद्देश केवळ साक्षरता नव्हता . त्यांच्या मते, "विद्येविना मती गेली, मतीविना नीती गेली..." हा केवळ श्लोक नाही, तर तो मानवी विकासाचा पाया आहे. जेव्हा आपण म्हणतो की शिक्षण हे व्यक्तीला संकटात स्थिर राहण्याचे बळ देते, तेव्हा आपण अशा शिक्षणाबद्दल बोलतो जे केवळ परीक्षेच्या तीन तासांपुरते मर्यादित नसते, तर जे आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर मार्ग दाखवते.

जरा विचार करा, आपल्याकडे पदव्यांचे पीक तर जोमात आले आहे, पण त्या पदव्यांच्या मागे लपलेला माणूस खरोखर 'शिक्षित' झाला आहे का? पुण्यातल्या एखाद्या नामांकित कॉलेजमधून इंजिनिअरिंग करून बाहेर पडलेला मुलगा जेव्हा साध्या सामाजिक प्रश्नावर विचार करायला कचरतो, तेव्हा समजावे की शिक्षणाची ही 'वाघीण' सध्या फक्त कागदावरच जिवंत आहे.

२. शिक्षणाचे दोन मुख्य प्रवाह: रचनेचा साचा आणि अनुभवाचे आकाश

शिक्षणाचे ढोबळमानाने दोन प्रकार पडतात: औपचारिक आणि अनौपचारिक. या दोन्ही प्रवाहांचे महत्त्व समजून घेतल्याशिवाय आपल्याला 'उत्तम शिक्षण' म्हणजे काय, हे उमजणार नाही.

औपचारिक शिक्षण : साचेबद्ध प्रगती

औपचारिक शिक्षण हे शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठांच्या माध्यमातून दिले जाते. याचे एक निश्चित वेळापत्रक असते, ठरलेला अभ्यासक्रम असतो आणि शेवटी 'डिग्री' नावाचे प्रमाणपत्र मिळते . याचा मुख्य उद्देश व्यक्तीला आर्थिक संरचनेत बसण्यासाठी आवश्यक कौशल्ये प्रदान करणे हा असतो. मात्र, सध्याच्या काळात औपचारिक शिक्षणात‘घोका आणि ओका’ही वृत्ती इतकी बळावली आहे की, मुलांची कल्पकता त्या साच्यात गुदमरून जात आहे .

जपानसारख्या देशाचे उदाहरण घेतले, तर तिथे औपचारिक शिक्षणात 'शिस्त' आणि 'सामूहिक जबाबदारी' याला सर्वाधिक महत्त्व दिले जाते . जपानी मुले स्वतःची शाळा स्वतः स्वच्छ करतात, हे त्यांच्या औपचारिक शिक्षणाचाच भाग आहे. आपल्याकडे मात्र आपण 'मार्क्स'च्या मागे इतके धावतो की, मुलाला स्वतःचे दप्तर उचलणे देखील कष्टाचे वाटते.

अनौपचारिक शिक्षण : जीवनाची खरी पाठशाळा

दुसरीकडे आहे अनौपचारिक शिक्षण, जे कोणत्याही भिंतींशिवाय मिळते. हे शिक्षण कुटुंबात, समाजात आणि निसर्गाच्या सानिध्यात मिळते . आईकडून स्वयंपाक शिकणे, वडिलांकडून व्यवहारातील कावेबाजपणा किंवा सरळपणा समजून घेणे, किंवा मित्रांच्या सोबतीने खेळताना हार आणि जीत पचवायला शिकणे, हे सर्व अनौपचारिक शिक्षणाचे भाग आहेत.

फिनलंडमध्ये शिक्षणाला याच अनौपचारिकतेची जोड दिली जाते . तिथे वयाच्या सातव्या वर्षापर्यंत औपचारिक शाळा नसते. मुले खेळातून, निसर्गातून आणि एकमेकांशी संवाद साधून शिकतात. तिथे स्पर्धेपेक्षा 'सहकार्य' महत्त्वाचे मानले जाते . पुण्यातील शनिवार पेठेतल्या एखाद्या शाळेत जर आपण फिनलंडची पद्धत आणली, तर पालक ओरडतील की 'अभ्यास कधी करणार?' पण खरं तर, जगणे शिकणे हाच सर्वात मोठा अभ्यास असतो, हे आपण विसरतोय.

३. शिक्षणाचे प्रमुख स्रोत: जिथे व्यक्तिमत्त्व आकाराला येते

व्यक्तीच्या आयुष्यात शिक्षणाचे चार मुख्य स्रोत असतात, जे तिच्या विचारांची दिशा ठरवतात.

कुटुंब: संस्कारांचे पहिले विद्यापीठ

कुटुंब हे मुलाचे पहिले विद्यापीठ असते आणि पालक हे पहिले शिक्षक. विशेषतः वयाच्या आठव्या वर्षापर्यंत मुलाच्या मेंदूचा विकास ज्या वेगाने होतो, त्या काळात त्याला मिळणारे कौटुंबिक वातावरण त्याच्या भविष्यातील 'कॅरेक्टर'चा पाया रचते . जर घरातच विज्ञानाचा विचार होत नसेल, तर शाळेतील विज्ञान केवळ परीक्षेतल्या मार्कांसाठीच उरेल. पालक म्हणून आपण मुलांना काय शिकवतो? "सर्वात जास्त मार्क मिळव" की "सर्वात चांगले वाग"? आपण जेव्हा मुलांच्या गुणपत्रकाची तुलना शेजारच्या मुलाशी करतो, तेव्हा आपण नकळतपणे 'वाईट शिक्षणा'ची बीजं पेरतो.

समाज: सामाजिक बुद्धिमत्तेची प्रयोगशाळा

समाज हा मुलाला व्यवहाराचे धडे देतो. मित्र, नातेवाईक आणि अगदी शेजारी यांच्याशी वागताना मूल सहकार्य, तडजोड आणि संघर्ष शिकते. समाजात वावरताना येणारे अनुभव हे मुलाच्या 'सोशल आयक्यू'ला (Social IQ) चालना देतात. पुण्यातल्या पेठांमध्ये राहणाऱ्या माणसाला जे 'व्यवहारज्ञान' मिळते, ते कदाचित मोठ्या मॅनेजमेंट कोर्समध्येही मिळणार नाही. कारण समाज हा खऱ्या अर्थाने 'बॅटलफिल्ड' आहे, जिथे पुस्तकी ज्ञानापेक्षा प्रसंगावधान जास्त कामाला येते.

शैक्षणिक संस्था: ज्ञान आणि शिस्तीचा संगम

शाळा आणि महाविद्यालये मुलांना विज्ञानाची, इतिहासाची आणि भूगोलाची ओळख करून देतात. पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे त्या मुलाला 'सांघिक कार्य' (Teamwork) शिकवतात. सध्याच्या नवीन शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) नुसार, शाळांमध्ये आता केवळ पुस्तकी ज्ञान नाही, तर ३४ प्रकारचे विद्यार्थी क्लब्स सुरू केले जात आहेत, जेणेकरून मुलांची कल्पकता बहरता येईल.

माध्यमं आणि तंत्रज्ञान: आधुनिक गुरुजी

आजच्या काळात मोबाईल आणि इंटरनेट हे शिक्षणाचे सर्वात मोठे स्रोत बनले आहेत. माहितीचा महापूर आला आहे, पण त्या पुरात वाहून न जाता 'ज्ञान' कसे वेचायचे, हे आजच्या शिक्षणाचे सर्वात मोठे आव्हान आहे. गुगलकडे उत्तरे आहेत, पण ती उत्तरे का हवीत आणि त्यांचा वापर कसा करायचा, हा 'विवेक' फक्त मानवी शिक्षणातूनच मिळू शकतो .

४. चांगले शिक्षण विरुद्ध वाईट शिक्षण: एक चिकित्सक द्वंद्व

"चांगले शिक्षण" आणि "वाईट शिक्षण" यातली रेषा आज धूसर झाली आहे. केवळ एअर कंडिशन क्लासरूम आणि महागडी फी म्हणजे चांगले शिक्षण नव्हे.

चांगले शिक्षण म्हणजे काय?

चांगले शिक्षण तेच, जे व्यक्तीला 'माणूस' म्हणून घडवते. जे तिच्यामध्ये सामाजिक जाणीव निर्माण करते आणि तिला अन्यायाविरुद्ध लढण्याची ताकद देते. महात्मा फुले आणि सावित्रीबाईंनी १८४८ मध्ये जेव्हा भिडे वाड्यात शाळा सुरू केली, तेव्हा त्यांनी केवळ मुलींना अक्षरे शिकवली नाहीत, तर त्यांना 'स्वातंत्र्याचा' अर्थ समजावून सांगितला . ज्या शिक्षणाने समाजातील अंधश्रद्धा, जातिभेद आणि विषमता दूर होते, तेच खरे 'उत्तम शिक्षण'.

या संदर्भात, नाशिकमधील 'हिवाळी' जिल्हा परिषद शाळेचे उदाहरण घेण्यासारखे आहे. केशव गावीत या शिक्षकाने आदिवासी भागातील ही शाळा वर्षाचे ३६५ दिवस सुरू ठेवली. तिथे मुले आनंदाने येतात कारण तिथे शिक्षण म्हणजे केवळ ओझे नाही, तर तो एक 'आनंदसोहळा' आहे. तसेच पाष्टेपाड्याचे संदीप गुंड, ज्यांनी झेडपीच्या शाळेला 'स्मार्ट स्कूल' बनवले, त्यांनी सिद्ध केले की जर शिक्षक कल्पक असेल, तर सरकारी शाळा देखील खाजगी शाळांना मागे टाकू शकतात .

वाईट शिक्षणाचे स्वरूप

वाईट शिक्षण म्हणजे ते, जे केवळ 'मशीन' तयार करते. जे शिक्षण व्यक्तीला संकुचित आणि स्वार्थी बनवते, ते समाजासाठी घातक आहे. आज आपण पाहतो की, अनेक उच्चशिक्षित तरुण भ्रष्टाचार करतात किंवा सामाजिक प्रश्नांकडे पाठ फिरवतात. याचे कारण त्यांच्या औपचारिक शिक्षणात 'मूल्यांचा' अभाव होता. ज्या शिक्षणाने केवळ पगार वाढतो, पण माणुसकी कमी होते, ते 'अधोगतीचे शिक्षण' आहे .

येथे आपल्याला थॉमस मॅकॉले याने १८३५ मध्ये मांडलेल्या 'मिनिटां'चा विचार करावा लागेल. ब्रिटिशांना कारकुनी करणारी माणसे हवी होती, म्हणून त्यांनी भारतीय पारंपारिक शिक्षण व्यवस्था मोडीत काढली . दुर्दैवाने, स्वातंत्र्यानंतरही आपण बऱ्याच अंशी त्याच साच्यात अडकून पडलो आहोत. 'सुंदर झाड' (The Beautiful Tree) असे ज्या भारतीय शिक्षण पद्धतीला धरमपाल यांनी म्हटले होते, त्या झाडाची मुळं आपणच छाटली का, असा विचार आज करण्याची गरज आहे.

५. व्यावसायिक मानसिकता आणि भविष्यातील कौशल्ये (२०३० चा वेध)

महाराष्ट्रात सुशिक्षित बेरोजगारांची संख्या वाढत आहे. याचे कारण काय? मुले 'शिकली' आहेत, पण 'काम करायला' तयार नाहीत!. आपल्या समाजात 'व्हाईट कॉलर' नोकरीचा एक मोठा भ्रम आहे. "मुलगा इंजिनिअर आहे, तो शेतात काम कसं करणार?" ही मानसिकता आपल्याला मागे खेचत आहे.

कष्टाची प्रतिष्ठा

संत गाडगे बाबा आणि कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी 'कमवा आणि शिका' योजनेतून आपल्याला कष्टाची प्रतिष्ठा शिकवली . जोपर्यंत आपण पदवीचा अहंकार बाजूला ठेवून कोणतेही काम सन्मानाने करायला शिकत नाही, तोपर्यंत बेरोजगारीचा प्रश्न सुटणार नाही . आज एआय (AI) आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात केवळ डिग्री पाहून नोकरी मिळणार नाही, तर तुमच्याकडे कोणती 'व्यावहारिक कौशल्ये' आहेत, हे पाहिले जाईल .

एआय (AI) युगातील ५ महत्त्वाची कौशल्ये

रोहित यादव या पुणेरी टेक प्रोफेशनलने म्हटल्याप्रमाणे, भविष्यात कोडिंगपेक्षा खालील गोष्टी जास्त महत्त्वाच्या ठरतील : 

१.प्रॉब्लेम फ्रेमिंग:अचूक प्रश्न विचारण्याची कला. एआय उत्तरे देईल, पण प्रश्न माणसालाच विचारावा लागेल . 

२.डेटा आधारित निर्णय:माहितीचा महापूर असताना त्यातील नेमकी माहिती निवडून योग्य निर्णय घेणे. 

३.सिस्टम थिंकिंग:एखादा बदल केल्यावर त्याचा संपूर्ण व्यवस्थेवर काय परिणाम होईल, हे समजून घेणे. 

४.सहानुभूती (Empathy):मानवी भावनांची समज. मशीन कितीही प्रगत झाले तरी ते 'माणूस' होऊ शकत नाही . 

५.नैतिक विचार:तंत्रज्ञानाचा वापर करताना तो समाजहितकारक आहे का, हे तपासणे .

निष्कर्ष आणि भविष्यवेध: समाजाने काय करावे?

२०३० कडे पाहताना, शिक्षणाचे स्वरूप पूर्णपणे बदललेले असेल. महाराष्ट्र सरकार ८०,००० शाळांमध्ये एआय-सक्षम क्लासरूम्स सुरू करत आहे, ही स्वागतार्ह बाब आहे. पण तंत्रज्ञान केवळ एक साधन आहे, ते साध्य नाही.

भविष्यातील अपेक्षा: 

१.शिक्षकांना स्वायत्तता:फिनलंडमध्ये शिक्षक होणे हे डॉक्टर होण्याइतकेच सन्मानाचे असते . आपल्याकडेही शिक्षकांना केवळ सरकारी कामांसाठी न वापरता, त्यांना अध्यापनात स्वातंत्र्य दिले पाहिजे. 

२.प्रादेशिक भाषेचा सन्मान:संशोधन सांगते की शिक्षण मातृभाषेतूनच उत्तम होते. मराठी शाळांना 'सेमी-इंग्रजी'चा आधार देऊन वाचवण्यापेक्षा, मराठीतूनच जागतिक दर्जाचे विज्ञान कसे शिकवता येईल, यावर भर दिला पाहिजे. 

३.संविधानिक मूल्ये:शिक्षणाने मुलाला केवळ 'स्मार्ट' नाही, तर 'सजग' आणि 'संवेदनशील' नागरिक बनवले पाहिजे. शांतीलाल मुथा फाउंडेशनचा 'मूल्यवर्धन' उपक्रम या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे .

शिक्षणाचे अंतिम ध्येय हे केवळ 'भाकरी' मिळवणे नसून, ती भाकरी सन्मानाने मिळवण्याची 'बुद्धी' मिळवणे हे आहे. पुणेरी भाषेत सांगायचे तर, "नुसत्या पाट्या वाचून किंवा पदव्यांच्या राशी जमा करून ज्ञान मिळत नाही; त्या ज्ञानाचा वापर करून ज्याला स्वतःचा आणि समाजाचा उत्कर्ष साधता येतो, तोच खरा सुशिक्षित!" .

काय मग? आपण आपल्या मुलांना केवळ 'मार्क्स'च्या शर्यतीत धावायला लावणार आहोत की त्यांना या वाघिणीचे 'शुद्ध दूध' पाजणार आहोत? विचार करा... कारण वेळ वेगाने निघून चालली आहे!