आ धुनिक युगात शिक्षण मूलभूत गरज आहे. शिक्षणाशिवाय मनुष्याला मनुष्यत्व येत नाही. हे मनुष्यत्व शिक्षणाने प्राप्त होते ही गोष्ट खरी आहे. परंतु मनुष्यत्वाला प्राप्त होणारे खरे शिक्षण कोणते? हा खरा प्रश्न आहे. आधुनिक युगात शिक्षणाच्या प्रचंड संधी प्राप्त झालेल्या आहेत. वेगवेगळ्या शाखा निर्माण झालेल्या आहेत. डॉक्टर, इंजिनियर, वकील, प्राध्यापक, मानसशास्त्रज्ञ इत्यादी व्यावसायिक या शिक्षण शाखेतून निर्माण केले जातात. ते व्यवसाय करतात. व्यवसायातून आर्थिक व भौतिक लाभ मिळवत राहतात. शिक्षणाची आर्थिक लाभाशी सांगड घातल्यामुळे मनुष्यत्व लोप पावत चालले आहे. प्राचीन भारतामध्ये शिक्षण शब्द वापरला जात असल्याचे आढळून येत नाही. व्यक्तींनी विद्या प्राप्त करण्यावर भर दिला जातो.
भारतीय शैक्षणिक सांस्कृतिक विचारानुसार मनुष्याने विद्या प्राप्त केली पाहिजे.
'सा विद्या या विमुक्तये' हे संस्कृतमधील एक अत्यंत प्रेरणादायी आणि सखोल अर्थ असलेले सुभाषित आहे. हे प्रामुख्याने विष्णुपुराणातील असून भारतीय शिक्षण पद्धतीचे ते मुख्य ब्रीदवाक्य मानले जाते.
याचा शब्दशः आणि भावार्थ खालीलप्रमाणे आहे:
अर्थ:
''विद्या तीच आहे, जी (माणसाला) बंधनातून मुक्त करते.''
यातील 'मुक्त' होणे याचा अर्थ केवळ शाळा-कॉलेजातून बाहेर पडणे असा नसून, तो अधिक व्यापक आहे:
अज्ञानातून मुक्ती:भोवतालच्या जगाबद्दल असलेले अज्ञान आणि अंधश्रद्धा दूर करणे.
संकुचित विचारांतून मुक्ती:जात, धर्म, प्रांत किंवा 'मी-माझे' या पलीकडे जाऊन विचार करण्याची क्षमता मिळवणे.
भय आणि दु:खातून मुक्ती:माणसाला मानसिक गुलामगिरीतून आणि अनावश्यक भीतीतून मुक्त करणे.
अहंकारातून मुक्ती:खरे ज्ञान माणसाला नम्र बनवते, ज्यामुळे तो स्वतःच्या अहंकाराच्या पलीकडे पाहू शकतो.
या विचाराचे महत्त्व आजच्या काळातही हे वाक्य तितकेच लागू पडते, कारण:
कौशल्य विरूद्ध ज्ञान:केवळ पदवी मिळवणे म्हणजे विद्या नाही. खरी विद्या तीच जी तुम्हाला स्वतंत्रपणे विचार करायला शिकवते आणि स्वावलंबी बनवते.
चरित्र घडवणे:विद्येचा उपयोग केवळ पैसे कमवण्यासाठी नसून, एक चांगला माणूस म्हणून घडण्यासाठी व्हावा, हा यामागचा मूळ उद्देश आहे.
विवेक बुद्धी:काय बरोबर आणि काय चूक हे ठरवण्याची ताकद म्हणजे 'मुक्ती' देणारी विद्या.
"अमृतं तु विद्या" (विद्या हे अमृताप्रमाणे आहे) आणि "सा विद्या या विमुक्तये" हे दोन्ही विचार भारतीय संस्कृतीमध्ये शिक्षणाचा पाया मानले जातात. आजच्या माहितीच्या युगात आपण ज्ञानाच्या महासागरात पोहत आहोत, असं आपल्याला वाटतं. पण खरंच आपण 'ज्ञानी' होत आहोत का? शिक्षणाचा उद्देश केवळ पदव्या मिळवणे आणि मोठ्या पगाराची नोकरी मिळवणे इतकाच मर्यादित झाला आहे का? भारतीय ऋषीमुनींनी हजारो वर्षांपूर्वी एका सूत्रात शिक्षणाचे अंतिम ध्येय सांगितले होते - 'सा विद्या या विमुक्तये'. अर्थात, विद्या तीच जी मुक्त करते.
बंधने आणि मुक्तीचा अर्थ
'मुक्ती' म्हटलं की आपल्याला वाटतं संसाराचा त्याग करणं. पण आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून मुक्तीचा अर्थ अधिक व्यापक आहे. माणूस हा जन्मापासून अनेक अदृश्य साखळदंडांनी बांधलेला असतो.
अज्ञानाचे बंधन:स्वतःच्या स्वरूपाबद्दलचे अज्ञान.
विकारांचे बंधन:काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद आणि मत्सर या षड्रिपूंनी मानवी मन जखडलेले असते.
अहंकाराचे बंधन:'मी' आणि 'माझे' या संकुचित विचारात अडकणे.
जी विद्या या सर्व बंधनांतून माणसाची सुटका करते, तीच खरी विद्या.
माहिती आणि ज्ञान यातील तफावत
आज आपण 'इन्फॉर्मेशन' (माहिती) ला 'नॉलेज' (ज्ञान) समजत आहोत. माहिती ही बाहेरून मिळते, पण विद्या ही आतून प्रकट होते. भगवद्गीतेत म्हटल्याप्रमाणे, 'न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते' (ज्ञानासारखं पवित्र या जगात काहीही नाही). हे ज्ञान म्हणजे केवळ भौतिक जगाचे नियम नव्हेत, तर 'स्व'ची ओळख होय. जेव्हा माणसाला हे उमजतं की तो केवळ हा देह नसून एक अविनाशी चैतन्य आहे, तेव्हा तो भीती आणि दुःखातून खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो.
विद्येचे स्वरूप: विनाशकारी की कल्याणकारी?
विद्येचे दोन प्रकार शास्त्रात सांगितले आहेत: अपरा विद्या आणि परा विद्या.
अपरा विद्या:यात तर्कशास्त्र, व्याकरण, गणित आणि सर्व भौतिक शास्त्रांचा समावेश होतो. ही जगण्यासाठी आवश्यक आहे.
परा विद्या:ही ती विद्या आहे ज्याने 'अक्षर' तत्त्वाची म्हणजेच परमात्म्याची ओळख होते.
'सा विद्या या विमुक्तये' हे सूत्र प्रामुख्याने 'परा विद्ये'कडे निर्देश करते. जोपर्यंत शिक्षणाने माणसाचा अहंकार गळत नाही आणि त्याच्या मनात विश्वाबद्दल करुणा निर्माण होत नाही, तोपर्यंत ती विद्या 'मुक्त' करणारी ठरत नाही.
आजच्या काळातील गरज
आज जग तांत्रिकदृष्ट्या प्रगत झाले आहे, पण मानवी मन मात्र अधिक अशांत आणि तणावग्रस्त झाले आहे. याचे कारण आपण 'उपजीविकेची विद्या' (Education for livelihood) शिकलो, पण 'जगण्याची विद्या' (Education for life) विसरलो.
प्राचीन भारतीय परंपरेत विद्येला 'साधना' मानले गेले आहे. ती केवळ वर्गात बसून मिळवण्याची गोष्ट नाही, तर ती अंतःकरणात रुजवावी लागणारी मूल्ये आहेत. आजच्या चंगळवादी युगात आपण 'उपभोगाला'च प्रगती समजत आहोत. परंतु, खरी विद्या आपल्याला 'संयम' शिकवते. जो आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवतो, जो लोभ आणि मोहाच्या पलीकडे जाऊन सत्याची कास धरतो, तोच खऱ्या अर्थाने 'विद्येच्या गावा'चा रहिवासी होतो. हे गाव कोणत्याही नकाशावर सापडणारे नाही, तर ते ज्याच्या त्याच्या विवेकबुद्धीत वसलेले असते. जसा सुवर्णाला अग्नीतून तावून सुलाखून निघाल्यावर चकाकी येते, तसेच मानवी जीवन विद्येच्या अग्निहोत्रात शुद्ध होऊन लखाकून निघते.
खऱ्या विद्येमुळे माणसाला 'विवेक' प्राप्त होतो. काय शाश्वत आहे आणि काय अशाश्वत, हे समजण्याची शक्ती म्हणजे मुक्ती. जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःच्या स्वार्थाच्या पलीकडे जाऊन जगाचा विचार करू लागते, तेव्हा ती खऱ्या अर्थाने मुक्त होते.
विद्येच्या गावात विज्ञानाचा डोळसपणा आणि निसर्गाची कृतज्ञता यांचा सुंदर संगम असतो. आज आपण विज्ञानाच्या जोरावर चंद्रावर पोहोचलो, पण पृथ्वीवरील मानवी नाती जपण्यात अपयशी ठरत आहोत. खरी विद्या आपल्याला विज्ञानाचा उपयोग विनाशासाठी नाही, तर सृजनासाठी करायला शिकवते. निसर्ग हा आपला सर्वात मोठा गुरू आहे. झाडे स्वतः ऊन सोसून इतरांना सावली देतात, नद्या स्वतःचे पाणी स्वतः पिण्याऐवजी भूमीला सुजलाम सुफलाम करतात. निसर्गातील हा परोपकार म्हणजे खऱ्या विद्येचे जिवंत उदाहरण आहे. जेव्हा शिक्षण मानवाला निसर्गाचा रक्षक बनवते, तेव्हाच ते 'विमुक्तये' या पदास पात्र ठरते.
'अमृतं तु विद्या' हे वाक्य आपल्याला आठवण करून देते की, हे ज्ञान अमर आहे. शरीर नष्ट झाले तरी माणसाने कमावलेली विद्या आणि केलेले सत्कार्य जगाला दिशा देत राहतात. म्हणून, केवळ पदव्यांच्या मागे न धावता, आपल्यातील मानुसकीचा दिवा कसा तेवत राहील, याचा विचार करणे म्हणजे खऱ्या विद्येची उपासना होय. हे 'विद्येचे गाव' म्हणजे एक अशी अवस्था आहे जिथे भीतीला स्थान नाही, जिथे अज्ञानाचा अंधार नाही आणि जिथे केवळ सत्याचा सूर्य तळपत असतो. अशा या गावाच्या वाटेने चालणे, हाच मानवी जीवनाचा सर्वोच्च आनंद आहे.
'सा विद्या या विमुक्तये' हे केवळ एक ब्रीदवाक्य नसून तो एक जगण्याचा मार्ग आहे. शिक्षण हे माणसाला केवळ 'साक्षर' करणारे नसावे, तर ते त्याला 'सक्षम' आणि 'मुक्त' करणारे असावे. जोपर्यंत शिक्षण आपल्याला भीती, द्वेष आणि संकुचितपणातून बाहेर काढत नाही, तोपर्यंत आपली शिकवण अपूर्ण आहे. खऱ्या विद्येचा प्रकाश जेव्हा मनात पडतो, तेव्हाच माणसाचा खऱ्या अर्थाने पुनर्जन्म होतो. खरे मनुष्यत्व प्राप्त होते. हेच खरे विद्येचे गाव आहे. हे विद्येचे गाव प्रत्येक मनुष्यात असते. विद्येला माहेर किंवा सासर नसते. विद्या अंतर्मनाचा विकास करण्यासाठी असते. त्या विकासातच मनुष्याचा, समाजाचा, देशाचा आणि विश्वाचा विकास सामावलेला आहे.
