'पांढरपेशा' मृगजळ आणि कष्टाची भाकरी: साहेब होण्याच्या नादात 'माणूस' हरवतोय का?

म हाराष्ट्राच्या मध्यमवर्गीय मानसिकतेवर भाष्य करताना पु.ल. देशपांडे एकदा म्हणाले होते की, आपल्याकडे 'रक्त' नंतर आणि 'लेखणी' आधी येते. दशकानुदशके आपण 'शिक्षण' म्हणजे केवळ पदव्यांचे कागद आणि 'यश' म्हणजे वातानुकूलित दालनातील कारकुनी, असेच मानत आलो आहोत. पण आजच्या २१ व्या शतकातील बदलत्या वास्तवात, हाच पांढरपेशा हव्यास आपल्या तरुणाईसाठी एक 'मृगजळ' ठरतोय की काय, अशी भीती वाटते.

वातानुकूलित दालनांमधील 'घाण्याचा बैल'

आज काचेच्या इमारतींत बसून संगणकावर माहिती उपसण्याला आपण 'प्रतिष्ठा' मानतो. पण नीट पाहिले तर सेवा क्षेत्रातील यातील अनेक नोकऱ्या म्हणजे केवळ आधुनिक स्वरूपाची 'वेठबिगारी' आहे. कॉर्पोरेट क्षेत्रातील ही पदं म्हणजे वाळूचे किल्ले आहेत, जे जागतिक मंदीच्या एका लाटेत कधीही कोसळू शकतात.

गम्मत बघा, मुलगा एखाद्या माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्रात जेमतेम वेतनावर राबत असला तरी पालकांची मान अभिमानाने ताठ होते. पण तोच मुलगा जर स्वतःचा नळकामाचा किंवा विद्युतकामाचा व्यवसाय करून सन्मानाने कमवत असेल, तर त्याला सामाजिक 'पत' मिळायला कठीण जाते. वपुंच्या शब्दांत सांगायचे तर, आपण 'लोकांसाठी' जगता जगता स्वतःचं 'आर्थिक सत्व' गमावून बसतोय.

स्पर्धा परीक्षा: 'खोट्या आत्मविश्वासाचा' सापळा

बरं, कॉर्पोरेट क्षेत्रातील ही अस्थिरता पाहिली की, महाराष्ट्रातील तरुणाईला लागलेली सर्वात मोठी 'कीड' म्हणजे स्पर्धा परीक्षांचे (MPSC/UPSC) अवास्तव वेड. सरकारी नोकरी म्हणजे आयुष्यभराची 'निश्चिती' या समजुतीपोटी लाखो तरुण आपली उमेदीची ५ ते १० वर्षे पुण्या-मुंबईच्या वाचनालयांतील लाकडी बाकड्यांवर घालवत आहेत.

यालाच मी 'खोट्या आत्मविश्वासाचा' सापळा म्हणतो. "यावेळी नाही तर पुढच्या वेळी नक्की साहेब होईन" हा विचार तरुणांना एका काल्पनिक विश्वात अडकवून ठेवतो. वयाची तिशी ओलांडली की चेहऱ्यावरची चमक मावळते आणि हातात उरतात फक्त निरुपयोगी पदव्या. यशाचे प्रमाण १ टक्क्यापेक्षाही कमी असताना ९९ टक्के तरुणांनी आपले उत्पादक आयुष्य अशा प्रकारे पणाला लावणे, हा राज्याचा मोठा मानवी ऱ्हास आहे.

माझा असा मुळीच दावा नाही की, तरुणांनी या परीक्षांची तयारी पूर्णपणे थांबवावी किंवा स्वप्न पाहणे सोडून द्यावे. पण प्रश्न आहे तो 'अंध अवलंबित्व' टाळण्याचा. जर तुम्हाला पूर्णवेळ झोकून देऊन अभ्यास करायचाच असेल, तर त्यासाठी केवळ २ ते ३ प्रयत्नांची लक्ष्मणरेषा आखून घ्या. एक भक्कम रणनीती आखा, अभ्यासू समूहांचा भाग व्हा, स्वतःच्या क्षमतेचे प्रामाणिक मूल्यमापन करा आणि जास्तीत जास्त २-३ वेळा पूर्ण ताकदीने प्रयत्न करा.

हे समजून घेणे आवश्यक आहे की, केवळ आय.ए.एस. (IAS) किंवा आय.पी.एस. (IPS) होऊनच समाजात योगदान देता येते असे नाही. प्रत्येक क्षेत्राचे आणि कामाचे आपले एक वेगळे मूल्य असते. मी अशी अनेक उदाहरणे पाहिली आहेत, जिथे तरुणांनी आपली नोकरी सांभाळून किंवा कौशल्य विकास अभ्यासक्रम पूर्ण करत असतानाही हे यश मिळवले आहे. त्यामुळे स्पर्धा परीक्षेला आयुष्याचा एकमेव पर्याय न बनवता, त्याला प्रगतीचा एक 'मार्ग' समजा, 'मक्तेदारी' नव्हे.

'यांत्रिक मेंदू' (AI) आणि धोक्याची घंटा

दुसरीकडे, ज्या वेळी आमचा तरुण वाचनालयातील बाकड्यांवर स्वप्न पाहत आहे, त्याच वेळी जगाच्या उंबरठ्यावर एक 'यांत्रिक मेंदू' (AI) दस्तक देतोय. ज्याला आपण तंत्रज्ञानाची प्रगती मानतो, तो प्रत्यक्षात एक 'यांत्रिक मेंदू' आहे. हा मेंदू थकणार नाही, रजा मागणार नाही आणि मानवापेक्षा अधिक अचूकतेने माहितीचे विश्लेषण करेल. उद्याची कारकूनगिरी, साधे कोडिंग आणि हिशेब तपासणी ही सर्व कामे यंत्रेच करणार आहेत. मग केवळ माहितीवर आधारित काम करणाऱ्या या पांढरपेशा वर्गाचे काय होणार?

पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा, यंत्राला 'तर्क' कळतो, पण त्याला मानवी 'अनुभव' आणि 'स्पर्श' कळत नाही. यंत्राला नकाशे कळतील, पण गळका नळ नेमका कुठून नादुरुस्त आहे किंवा भिंतीतील विद्युत प्रवाहाचा दोष अनुभवाशिवाय शोधणे या यांत्रिक मेंदूला कधीच जमणार नाही. येथेच मानवी कौशल्याचे 'अमरत्व' सिद्ध होते. याच अमरत्वाचा विचार केला, तर लक्षात येते की जगात कोणतीही क्रांती आली तरी काही कामं मात्र 'अमर'च राहतील.

 'अमर कौशल्ये': श्रमाचा राजमान्य सन्मान

जगात कोणतीही क्रांती आली तरी काही कामे 'अमर' असतात. जोवर मानवी वस्ती आहे, तोवर नळकाम, विद्युत कामे, सुतारकाम आणि वाहन दुरुस्ती या गोष्टींची गरज कधीच संपणार नाही. आज पुणे-मुंबईसारख्या शहरांत एक विश्वासार्ह कारागीर वेळेवर मिळणे, हे एखाद्या भाग्यासारखे झाले आहे.

ज्याला आपण 'कष्टाचे काम' म्हणून हिणवतो, तो प्रत्यक्षात एक सन्माननीय 'हुनर' आहे. एका निष्णात वीजतज्ज्ञाचे मासिक उत्पन्न आज अनेक कार्यालयीन कर्मचाऱ्यांपेक्षा कितीतरी जास्त आहे. 'हातावरचे पोट' असलेल्या या श्रमांना आपण जेव्हा 'कौशल्य' म्हणून पाहू, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने समाजाची प्रगती होईल.

स्वतःची अंगभूत क्षमता (ESP) आणि 'हुनर'

अर्थात, हे कौशल्य आत्मसात करण्याआधी प्रत्येक तरुणाने स्वतःची 'अंगभूत क्षमता' ओळखणे ही काळाची गरज आहे. हे म्हणजे एखाद्या जव्हेऱ्याने हिरा पारखण्यासारखे किंवा अनुभवी शेतकऱ्याने मातीचा वास घेऊन त्यातील ओलावा ओळखण्यासारखे आहे. तुमची मूळ ओढ कशाकडे आहे? तुम्हाला यंत्रांच्या हालचाली समजतात की रंगांची उधळण आवडते? आपली ही मुख्य सक्षमता ओळखा. पदव्यांच्या भिंती उभ्या करण्यापेक्षा कौशल्याचे पूल बांधणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

महा-कौशल्य (Meta Skill): काळाशी जुळवून घेण्याची शिदोरी

पण आजच्या वेगवान युगात केवळ एकच काम शिकून चालणार नाही. इथे संकल्पना येते ती 'मेटा-कौशल्याची'. हे म्हणजे 'कौशल्यांचे कौशल्य'. बदलत्या पर्यावरणात स्वतःला झपाट्याने जुळवून घेण्याची वृत्ती, गुंतागुंतीच्या समस्या सोडवण्याची हातोटी आणि सतत नवीन काहीतरी शिकण्याची जिज्ञासा, यालाच आपण 'मेटा-कौशल्य' म्हणू शकतो.

यांत्रिक मेंदू (AI) माहितीचे विश्लेषण करेल, पण बदलत्या सामाजिक आणि तांत्रिक वातावरणात नवीन संधी शोधून त्यात स्वतःला झोकून देण्याचे कसब केवळ मानवाकडेच आहे. ज्याच्याकडे हे मेटा-कौशल्य आहे, तो मंदी असो वा तंत्रज्ञानातील क्रांती, कधीच फेकला जाणार नाही. हे कौशल्य म्हणजे वादळात तग धरून राहणारे खोलवर रुजलेले मूळ आहे. (या 'मेटा-कौशल्या'वर आपण भविष्यात एका स्वतंत्र लेखात सविस्तर बोलणार आहोतच.)

कष्टाची भाकरीच गोड

शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे की, महाराष्ट्राचा इतिहास हा कष्टाचा आणि स्वावलंबनाचा आहे. छोटा का असेना, पण आपला स्वतःचा व्यवसाय असणे हे कोणत्याही मेहेरबानीवर जगण्यापेक्षा हजार पटीने श्रेष्ठ आहे. 'कष्टाची भाकरी' कधीच कुणाला उपाशी ठेवत नाही. नळकामाचा पाना हातात घेताना किंवा विजेच्या तारा जोडताना कसलाही कमीपणा मानू नका. उलट, तो पाना तुमचे 'सशक्तीकरण' आहे, जे तुम्हाला यांत्रिक मेंदूच्या काळातही अजेय ठेवेल.

चला तर मग, या काल्पनिक नोकऱ्यांच्या मागे धावणे थांबवूया. वाचनालयातील बाकड्यांऐवजी कार्यशाळेतील यंत्रांना आपले सोबती बनवूया. जेव्हा आपल्या हाताला कामाचा घाम फुटेल, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने स्वाभिमानी महाराष्ट्र उभा राहील. पुलंनी म्हटल्याप्रमाणे, "पोटापाण्याचा उद्योग तुम्हाला जगवेल, पण अंगभूत कला आणि कौशल्य तुम्ही 'का जगायचे' हे सांगून जाईल."

तरुणांसाठी आजचा कृती आराखडा:

१. हुनर जोपासा:पदवी घेतानाच किमान एक तांत्रिक कौशल्य आत्मसात करा.

२. मानसिकता बदला:'प्रतिष्ठे'पेक्षा 'आर्थिक स्वातंत्र्य' आणि स्वावलंबनाला महत्त्व द्या.

३. मेटा-कौशल्याची कास धरा:सतत शिकण्याची आणि बदलण्याची तयारी ठेवा.

४. वेळेचे भान ठेवा:स्पर्धा परीक्षेला सर्वस्व न मानता, त्याला आयुष्यातील ठराविक काळच द्या.