क्षितिजापलीकडची झेप: महिला सक्षमीकरणाची नवी दिशा

भ ारतीय संस्कृतीच्या अंतरंगात डोकावले, तर आपल्याला एका प्राचीन आणि समृद्ध मातृसत्ताक आदिम व्यवस्थेचे अवशेष आढळतात. मानवी उत्क्रांतीच्या त्या पहाटे, समाज हा प्रामुख्याने स्त्री-केंद्रित होता. स्त्री ही केवळ घराचा आधारस्तंभ नव्हती, तर ती संपूर्ण कबील्याची खरी 'सूत्रधार', नियोजक आणि रक्षक होती. निसर्गाने तिला अफाट बुद्धी, भावना आणि व्यवस्थापन कौशल्याचे वरदान दिले होते. निसर्गाने तिला केवळ प्रसववेदनेची अफाट सहनशीलता दिली नाही, तर नऊ महिने एका नवीन जीवाला स्वतःमध्ये सामावून घेण्याची शारीरिक आणि मानसिक क्षमताही दिली. मग प्रश्न असा पडतो की, ज्या स्त्रीच्या अंगी निसर्गतःच इतकी अफाट शक्ती आणि सृजनशीलता आहे, ती आजच्या आधुनिक युगात स्वतःला एका मर्यादित मानसिक चौकटीत का कोंडून घेत आहे? हा केवळ सामाजिक प्रश्न नसून तो एक खोलवर चाललेला तात्विक पेच आहे.

शक्तीचा विरोधाभास: उपासनेतून आलेली अगतिकता

भारतीय तत्वज्ञानामध्ये स्त्रीला 'शक्ती' किंवा 'देवी' म्हणून एका उच्चासनावर बसवले जाते. मात्र, याच देवीत्वाच्या ओझ्याखाली तिचे 'मानवी अस्तित्व' झाकले जाते. आपण जेव्हा तिला देवी म्हणतो, तेव्हा कळत-नकळत तिच्याकडून एका विलक्षण पूर्णत्वाची, असीम समर्पणाची आणि सहनशीलतेची अपेक्षा करतो. या प्रक्रियेत, तिला चुका करण्याचे, अपयशी होण्याचे आणि स्वतःचा स्वतंत्र मार्ग शोधण्याचे स्वातंत्र्य नाकारले जाते. शक्ती आपण कोणत्या अर्थाने संबोधतो, यावर तिचे अस्तित्व अवलंबून आहे. ती जर मानवी चुका करण्यास काबिल असेल, तर ती एक सामान्य मनुष्य ठरते; पण जर ती प्रत्येक कठीण परिस्थितीशी एखाद्या दैवी ऊर्जेप्रमाणे मुकाबला करत असेल, तर ती खऱ्या अर्थाने 'शक्ती' ठरते. खऱ्या अर्थाने सक्षमीकरण म्हणजे तिला देवीच्या उच्चासनावरून खाली उतरवून, एक स्वतंत्र विचार करणारा 'माणूस' म्हणून स्वीकारणे होय.

ऐतिहासिक स्थित्यंतर: मातृसत्तेकडून पितृसत्तेकडे

मानवी संस्कृतीचा इतिहास हा अधिकारांच्या संकोचाचा इतिहास आहे. आदिम अवस्थेत स्त्रियांचे स्थान श्रेष्ठ होते, कारण त्यांच्याकडे निसर्ग आणि संसाधनांचे ज्ञान होते. मात्र, हळूहळू अन्नाचा तुटवडा आणि टोळ्यांमधील युद्धे यामुळे पुरुषांच्या शारीरिक शक्तीला महत्त्व प्राप्त झाले. पुरुष ‘रक्षक’ बनला आणि स्त्री 'संरक्षित' भूमिकेत गेली. या स्थित्यंतरामुळे स्त्रीचे स्थान उंबरठ्याच्या आत मर्यादित झाले. मनुस्मृतीसारख्या संहितांच्या काळात तर स्त्रीला पूर्णपणे अस्वतंत्र घोषित करण्यात आले. ही गुलामगिरी केवळ कायद्याची नव्हती, तर ती मानसिक होती. स्त्रियांच्या मनात हे ठसवले गेले की त्यांचे अस्तित्व हे केवळ पिता, पती किंवा पुत्राच्या संदर्भातच अर्थपूर्ण आहे. ही धारणा आजही आधुनिक शिक्षणाच्या पडद्याआड दडून बसलेली आहे.

शिक्षणाचे 'सुशोभीकरण' आणि आत्मविश्वासाचा संकोच: कोडिंग क्लासचे वास्तव

मानवी क्षमतेचा हा संकोच समजून घेण्यासाठी मला माझ्या महाविद्यालयीन दिवसांतील एक प्रसंग नेहमी आठवतो. एका कोडिंग क्लासमध्ये माझ्यासोबत एक मुलगी शिकत होती. बौद्धिकदृष्ट्या ती अत्यंत सक्षम होती. त्या वर्गात मी एका अशा भूमिकेत होतो जिथे माझ्याकडे विषयाचे अफाट ज्ञान होते; कोणालाही काही शंका आली की लोक हक्काने माझ्याकडे येत असत. ज्ञानाच्या त्या वातावरणात ती मुलगी देखील कठीण तांत्रिक कौशल्ये आत्मसात करण्यासाठी धडपडत होती. ती प्रयत्न करायची, मनापासून कोड लिहायची, पण तांत्रिक गुंता वाढला की ती त्या जंजाळात 'हरवून' जात असे. जेव्हा एखादा कोड सुटत नसे, तेव्हा तिच्या चेहऱ्यावर उमटणारी ती निराशेची छटा, हरवलेली आशा आणि ढासळलेला आत्मविश्वास आजही माझ्या डोळ्यासमोर येतो. तिच्या डोळ्यात काहीतरी करण्याची ओढ होती, पण "मला हे खरंच जमणार आहे का?" या अंतर्गत शंकेने तिला पूर्णपणे ग्रासले होते.

तिला या वैचारिक गर्तेतून बाहेर काढण्यासाठी आणि काहीतरी प्रेरणा मिळावी म्हणून मी तिला एकदा विचारले, "तुला भविष्यात काय करायचे आहे?" तिने दिलेले उत्तर सुन्न करणारे होते. ती अतिशय सहजतेने म्हणाली, "मी असा काही विचारच केला नाहीये. पदवीधर मुलींना चांगले कमवणारे पती मिळतात, म्हणून मी माझे शिक्षण पूर्ण केले." हे उत्तर विषण्ण करणारे आहे. शिक्षण जेव्हा 'स्वयंप्रज्ञ' होण्याचे साधन न राहता केवळ 'विवाहाच्या बाजारातील एक दागिना' बनते, तेव्हा एका प्रगल्भ बुद्धीच्या प्रवासाला तिथूनच खीळ बसते. गोपाळ गणेश आगरकरांनी याच मानसिकतेवर कडक टीका केली होती की, स्त्रीला स्वतंत्र माणूस न मानता केवळ विवाहासाठी 'सुशोभित' करणे हे राष्ट्राचे मोठे नुकसान आहे.

आत्मप्रवंचना आणि मानवी संसाधनांचा अतोनात अपव्यय

अस्तित्ववादाच्या परिभाषेत याला 'बॅड फेथ' (Bad Faith) असे म्हणता येईल—जेथे व्यक्ती स्वतःच्या अफाट क्षमतेचा आणि स्वातंत्र्याचा स्वीकार करण्याऐवजी, समाजाला सोयीस्कर असलेल्या 'सुरक्षित' पण 'दुय्यम' भूमिकेत स्वतःला अडकवून घेते. कोडिंग क्लासमधील त्या मुलीची बुद्धी आणि तिचे श्रम ही एक अशी ऊर्जा होती, जी जगाच्या उभारणीत कामी येऊ शकली असती. पण जेव्हा देशाची अर्धी लोकसंख्या विचार करते की त्यांची बुद्धी केवळ त्यांच्या भविष्यातील कुटुंबाच्या सेवेसाठी किंवा विवाहासाठीची एक 'पात्रता' आहे, तेव्हा आपण एका मोठ्या बौद्धिक संपदेचा बळी देत असतो. हा मानवी संसाधनांचा केलेला अतोनात अपव्यय संस्कृतीच्या प्रगतीला कित्येक दशके मागे नेणारा आहे. समाजातील अनेक सुशिक्षित स्त्रियांना त्यांच्या खऱ्या क्षमतेची जाणीवच नसते, कारण त्यांनी आपली स्वप्ने सामाजिक नियमांच्या उंबरठ्यावरच सोडून दिलेली असतात.

शिक्षणाचे बाजारीकरण आणि सुप्त गुणांचा संकोच

आजची उच्च शिक्षण व्यवस्था युवा पिढीला, विशेषतः स्त्रियांना, विचारप्रवृत्त करत आहे का? शिक्षणाचा उद्देश हा केवळ नोकरी मिळवणे किंवा विवाहासाठी पात्रता सिद्ध करणे हा नसून, तो ‘जाणीवेचा विस्तार’ करणे हा असायला हवा. जेव्हा एक बुद्धिमान मुलगी आपली क्षमता पूर्णपणे वापरत नाही, तेव्हा त्यामागे केवळ तिची चूक नसते, तर "शेवटी मला घरच तर सांभाळायचे आहे," ही खोलवर रुजलेली सामाजिक धारणा कारणीभूत असते. यामुळे त्यांच्यातील कल्पकता, शोधक वृत्ती आणि आत्मविश्वास यांचा हळूहळू संकोच होतो. पदवी केवळ चांगल्या स्थळासाठीचा 'पासपोर्ट' ठरते, तेव्हा ज्ञानाचा अपमान होतो.

'चूल आणि मूल': सामायिक सामाजिक जबाबदारी

आजही समाजात 'चूल आणि मूल' ही केवळ स्त्रीची जबाबदारी मानली जाते. मात्र, तात्विक दृष्टीकोनातून पाहिले तर ही एक सामायिक सामाजिक जबाबदारी आहे. भगवद्गीतेतील 'लोकसंग्रह' ही संकल्पना सांगते की, समाजाचे हित जोपासणे आणि सामूहिक कल्याण ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. जोपर्यंत घरातील जबाबदाऱ्यांमध्ये पुरुषांचा सहभाग वाढत नाही आणि घरकामाकडे एक 'कौशल्य' म्हणून पाहिले जात नाही, तोपर्यंत स्त्रियांना त्यांच्या खऱ्या प्रतिभेचा वापर करून जगाच्या उभारणीत योगदान देण्याचे मोकळे आभाळ मिळणार नाही. सक्षमीकरण म्हणजे केवळ स्त्रियांना सवलती देणे नव्हे, तर शिक्षणाकडे बघण्याचा त्यांचा आणि समाजाचा दृष्टिकोन मुळापासून बदलणे होय.

मराठी साहित्यातील स्त्री-सामर्थ्याचे आणि संघर्षाचे पडसाद

मराठी साहित्याने स्त्रीच्या या बदलत्या रूपाला आणि तिच्या मनातील संघर्षाला नेहमीच शब्दांचे बळ दिले आहे. इरावती कर्वे यांनी 'युगांत' मधून स्त्रीच्या अस्तित्वाचा वेध घेतला, तर दुर्गा भागवत यांनी लोकसाहित्यातील स्त्रीच्या सहनशीलतेचे आणि बुद्धीचे दर्शन घडवले. बहिणाबाई चौधरींच्या ओव्यांमधील कष्टाचा गौरव असो किंवा कुसुमाग्रजांच्या 'कणा' कवितेतील संकटाशी लढण्याची जिद्द, यातून स्त्रीच्या दुर्दम्य इच्छाशक्तीचेच दर्शन घडते. साहित्यातील स्त्री आज केवळ सोशिक राहिलेली नाही, तर ती प्रश्न विचारणारी आणि स्वतःचे क्षितिज स्वतः विस्तारणारी नायिका म्हणून समोर येत आहे.

अंतर्गत क्रांतीची पहाट आणि २०४७ चे स्वप्न

क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुलेंनी ज्या शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवली, त्याचा मूळ उद्देश स्त्रीला केवळ साक्षर करणे हा नव्हता, तर तिला 'स्वावलंबी' आणि 'विचारक्षम' करणे हा होता. "परंपरांच्या बेड्या तोडा आणि मुक्त व्हा!" हा त्यांचा संदेश आजच्या त्या प्रत्येक सुशिक्षित तरुणीसाठी आहे, जी स्वतःच्या बुद्धीला केवळ लग्नाच्या पत्रिकेवरचा एक उल्लेख मानते.

भारताला २०४७ पर्यंत 'विकसित भारत' बनवण्याचे स्वप्न केवळ अर्थव्यवस्थेच्या आकड्यांनी किंवा तंत्रज्ञानाने पूर्ण होणार नाही. ते तेव्हाच पूर्ण होईल जेव्हा समाजातील प्रत्येक घटकाला—विशेषतः स्त्रियांना—त्यांच्या खऱ्या सुप्त क्षमतेची जाणीव होईल आणि ते स्वतःच्या योगदानाचा सन्मान करतील. आपण एका अशा भविष्याकडे वाटचाल करूया, जिथे पदवी हा केवळ लग्नाच्या बाजारातील सोपस्कार नसेल, तर ते स्वतःचे अस्तित्व सिद्ध करण्याचे आणि जगाला एक नवीन दिशा देण्याचे समर्थ सामर्थ्य असेल. प्रत्येकाला आपली योग्यता सिद्ध करण्याचा अधिकार आहे आणि तो केवळ घराच्या उंबरठ्याच्या आत राहून शक्य नाही. उंबरठा ओलांडून समाजात मिसळणे आणि पुरुषांच्या बरोबरीने जबाबदारी स्वीकारणे ही काळाची मागणी आहे. जेव्हा स्त्री आणि पुरुष एकमेकांच्या सामर्थ्याला पूरक म्हणून काम करतील, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने एक सुसंस्कृत आणि प्रगत समाज निर्माण होईल.