भारतीय संविधान हा केवळ नियमांचा संच नसून, तो आपल्या समाजाच्या बदलत्या गरजांना प्रतिसाद देणारा एक चैतन्यमय दस्तऐवज आहे. खरे तर, हे संविधान म्हणजे आपल्या समाजाच्या सुख-दुःखाचा आरसा आणि जगण्याला दिशा देणारे‘माणुसकीचे शास्त्र’आहे. ज्याप्रमाणे एखादी पेशी बाह्य पर्यावरणातील बदलांना प्रतिसाद देते, त्याचप्रमाणे भारतीय लोकशाहीची ही 'संवैधानिक महापेशी' समाजाला अंतर्गत 'सिस्टेमिक स्ट्रेस'पासून वाचवणारी एक स्वयंचलित यंत्रणा आहे.
१. संविधानाचे 'संवैधानिक नीतीशास्त्र': शाळांमध्ये याची गरज का?
शाळेत भौतिकशास्त्र (Physics) शिकवताना आपण सांगतो की गुरुत्वाकर्षणाचे नियम पाळले नाहीत तर पडण्याची भीती असते. अगदी त्याचप्रमाणे, संविधानाचे 'सामाजिक शास्त्र' न पाळल्यास समाज कोसळण्याची भीती असते. म्हणूनच, संविधानाचे शिक्षण हे केवळ नागरिकशास्त्र म्हणून नव्हे, तर'जगण्याचे शास्त्र'म्हणून देणे ही काळाची गरज आहे.
धार्मिक ग्रंथांच्या पलीकडे: संविधानाचा 'माणुसकीचा धर्म'
आजच्या काळात शाळांमध्ये कोणत्याही एका धर्माचे पुस्तक शिकवण्याची गरज उरत नाही, कारण भारताचे संविधान हे सर्व धर्मांच्या चांगल्या मूल्यांना सामावून घेणारा आपला'आधुनिक राष्ट्रग्रंथ'आहे.
सर्वसमावेशकता: धर्म वैयक्तिक असतो, पण संविधान हे सामूहिक असते. ते कोणामध्येही भेदभाव करत नाही.
'जगा आणि जगू द्या': हा संविधानाचा मूळ मंत्र आहे. संविधान आपल्याला स्वतःच्या श्रद्धेवर प्रेम करायला शिकवतेच, पण त्यासोबतच दुसऱ्याच्या अस्तित्वाचा आणि हक्काचा आदर करायलाही सांगते.
वैज्ञानिक दृष्टिकोन: हे शास्त्र आपल्याला अंधश्रद्धा आणि पूर्वग्रहांपासून मुक्त होऊन तार्किक विचार करायला प्रवृत्त करते.
२. संविधानाची 'त्रिसूत्री' आणि 'मूलभूत हक्क': लोकशाहीचा प्राण
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी संविधानाच्या केंद्रस्थानी 'स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता' ही त्रिसूत्री ठेवली आहे. हे तीन शब्द म्हणजे लोकशाहीला जिवंत ठेवणारे 'ऑक्सिजन', 'रक्त' आणि 'हृदय' आहेत.
स्वातंत्र्य: केवळ वागण्याचे नव्हे, तर विचार आणि अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य. पण हे स्वातंत्र्य दुसऱ्याला ठेच पोहचवण्यासाठी नसून, स्वतःचा उंच आलेख काढण्यासाठी असते.
समता:ही संविधानाची ती 'केमिस्ट्री' आहे जी समाजातील विषमतेचे विष कमी करते. जात, धर्म किंवा लिंग यावरून कोणाशीही भेदभाव न होणे, हाच समतेचा पाया आहे.
बंधुता:आजच्या तरुण पिढीत जो द्वेष दिसतो, त्यावर 'बंधुभाव' हेच एकमेव प्रभावी औषध आहे. संकुचित गटबाजी किंवा 'टोळीवाद' सोडून खऱ्या अर्थाने 'माणुसकीचे नाते' जपणे, हेच संविधानाचे खरे ध्येय आहे.
मूलभूत हक्क:हे प्रत्येक नागरिकाला मिळालेले 'संवैधानिक कवच' आहे. जेव्हा समाजात किंवा सत्तेत अन्यायाचा प्रादुर्भाव होतो, तेव्हा आपले हक्क ढाल बनून उभे राहतात..
३. सत्तेचे संतुलन आणि व्यवस्थेवरील 'दबाव'
स ंविधानाची जिवंत प्रचिती पुण्यातील पोर्श अपघात प्रकरणासारख्या घटनांमधून घेता येईल. जेव्हा पोलीस आणि रुग्णालयासारखे लोकशाहीचे मुख्य आधारस्तंभच दबावाखाली कोसळतात, तेव्हा ती संपूर्ण व्यवस्थाच कोलमडून पडल्याचे लक्षण असते.
जेव्हा नागरिक, विशेषतः तरुण पिढी, संविधानाचे हे शास्त्र समजून घेतील, तेव्हाच ते अशा प्रकारच्या व्यवस्था कोलमडण्याला रोखू शकतील.
४. निष्कर्ष: उद्याचे भवितव्य आपल्या हातात
भारतीय संविधान हा एक 'जिवंत दस्तऐवज' आहे, कारण तो काळाप्रमाणे स्वतःला बदलण्याची क्षमता ठेवतो. शाळेतील मुलांनी जर संविधानाला केवळ परीक्षेचा विषय न मानता 'माणुसकीचे विज्ञान' मानले, तर समाजात पसरणारा द्वेष आपोआप कमी होऊ शकेल.
संविधान हे कोणा एका समाजासाठी किंवा धर्मासाठी नसून ते प्रत्येक भारतीयासाठी आहे. चला, या 'सामाजिक अनुबंधाच्या शास्त्राचे' सजग विद्यार्थी बनूया आणि 'जगा आणि जगू द्या' या तत्त्वावर आधारित एक बलशाली भारत घडवूया.
